TİYSAT (Teknoloji, İlaç ve Yerli Sanayi Topluluğu Kümelenmesi) tarafından Artkim MICE ve Artkim Fuarcılık organizatörlüğünde düzenlenecek B2B İş Olanakları Etkinliği, 14 Mayıs’ta İstanbul Rumeli Han’da sektörün paydaşlarını bir araya getirecek. Osmanlı döneminde eczacılık faaliyetlerine ev sahipliği yapmış olan Rumeli Han’da gerçekleştirilecek etkinlik, sektörel iş birliklerini tarihsel bir zeminde buluşturacak. Yerli ilaç üreticileriyle ile yerli tedarikçiyi buluşturacak etkinlik, Türk ilaç sanayisinin geleceğini yerli üretim odağında yeniden şekillendirmeyi hedefliyor.

İLAÇ ÜRETİMİNİN TÜM HALKALARI TEK PLATFORMDA

Sadece TİYSAT üyelerine özel masa katılımıyla gerçekleştirilecek etkinlikte; makine, ham madde, yazılım ve sarf malzeme üreticileri, ilaç sektörünün karar vericileriyle birebir görüşmeler yapma imkânı bulacak. Organizasyonun, yerli tedarik zincirinin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir iş birliklerinin geliştirilmesine katkı sağlaması hedefleniyor. Etkinlik, ilaç üretim sürecinin farklı aşamalarında faaliyet gösteren yerli firmalar ile üreticileri doğrudan buluşturarak sektördeki önemli bir ihtiyaca yanıt veriyor. Katılımcılar, üretim süreçlerini iyileştirecek çözümleri yerinde değerlendirme ve yeni iş bağlantıları kurma fırsatı elde edecek.

YERLİ ÜRETİMLE GÜÇLENEN SEKTÖR

TİYSAT’ın, Türkiye’de ilaç sanayisinin tüm bileşenlerini yerli üretim odağında bir araya getiren ve sektörler arası iş birliğini güçlendiren bir kümelenme olduğunu belirten TİYSAT Yönetim Kurulu Başkanı Erdinç Yaşrin; “İlaç üreticilerinden ham madde ve ekipman tedarikçilerine, yazılım ve otomasyon çözümlerinden lojistik ve sarf malzemeye kadar sektörün tüm halkalarını kapsayan bu yapıyla, yerli üretim kapasitesini artırmayı ve Türk ilaç sanayisinin küresel rekabet gücünü yükseltmeyi hedefliyoruz. 14 Mayıs’ta Rumeli Han’da gerçekleştireceğimiz etkinliğimiz, Osmanlı döneminde eczacılık faaliyetlerine ev sahipliği yapmış bu tarihi mekânın mirasını modern inovasyon ve stratejik iş birliği vizyonumuzla buluşturacak. Bu özel buluşma ile Türk ilaç sanayisinin geleceğini yerli üretim ekseninde şekillendirecek, sektörde kalıcı ve yüksek katma değerli iş birliklerinin önünü açacak stratejik bir platform oluşturmayı amaçlıyoruz” ifadelerinde bulundu.

 “KÜRESEL REKABETTE YENİ DENKLEM”

Artkim Group Kurucusu ve CEO’su Ahmet Güler, etkinliğe ilişkin değerlendirmesinde: “İlaç sanayisi, yalnızca ekonomik büyüklüğüyle değil, aynı zamanda stratejik önemiyle de ülkelerin kalkınmasında belirleyici rol oynayan sektörlerin başında geliyor. Bu ölçekte bir sektörde sürdürülebilir başarı elde edebilmenin temel koşulu ise güçlü, entegre ve yerli bir tedarik zinciri yapısına sahip olmaktan geçiyor. Bu etkinlik ile amacımız; yerli üreticilerimizi yalnızca görünür kılmak değil, onları doğrudan karar vericilerle buluşturarak kalıcı ve yüksek katma değerli iş birliklerinin önünü açmak. Bugün küresel rekabet, yalnızca üretim kapasitesiyle değil; tedarik zinciri yönetimi, teknoloji geliştirme ve iş birliği kabiliyetiyle şekilleniyor. TİYSAT B2B Etkinliği’ni de bu bakış açısıyla, sektörün tüm paydaşlarını aynı zeminde buluşturan stratejik bir platform olarak konumlandırıyoruz. Bu organizasyonun, Türk ilaç sanayisinin yerli üretim ekseninde güçlenmesine ve uluslararası rekabetçiliğinin artmasına önemli katkılar sağlayacağına inanıyoruz.” ifadelerini kullandı

YERLİ TEKNOLOJİYLE KÜRESEL REKABETTE DAHA GÜÇLÜ BİR TÜRKİYE

TİYSAT B2B İş Olanakları Etkinliği, yerli teknoloji ve üretim gücünü merkeze alan yaklaşımıyla, Türk ilaç sanayisinin küresel pazarlarda daha güçlü bir konuma ulaşmasına katkı sunmayı hedefliyor. 14 Mayıs Bilimsel Eczacılık Günü’nde gerçekleşecek bu özel buluşma, sektörün tüm paydaşlarını ortak bir vizyon etrafında bir araya getirecek. Yerli üretim temelli yeni iş birliklerinin doğmasının hedeflendiği buluşma; stratejik kararların şekillendiği ve geleceğin üretim modelinin inşa edildiği güçlü bir platform olarak öne çıkıyor.  

Buna göre, toplam sağlık harcaması 2024'te bir önceki yıla göre yüzde 89,6 artarak 2 trilyon 359 milyar 151 milyon liraya yükseldi.

Genel devlet sağlık harcaması yüzde 86,1 artışla 1 trilyon 794 milyar 227 milyon lira oldu. Özel sektör sağlık harcaması da yüzde 101,8'lik yükselişle 564 milyar 924 milyon lira olarak hesaplandı.

Bu dönemde, genel devlet sağlık harcamasının toplam sağlık harcamasına oranı yüzde 76,1, özel sektör sağlık harcamasının oranı da yüzde 23,9 olarak kayıtlara geçti.

Genel devlet ve özel sektörün alt bileşenlerine bakıldığında, 2024'te Sosyal Güvenlik Kurumu yüzde 39,5, merkezi devlet yüzde 36, hane halkları yüzde 18,8, sigorta şirketleri yüzde 2,8, hane halklarına hizmet eden kar amacı gütmeyen kuruluşlar ile diğer işletmeler yüzde 2,4, mahalli idareler yüzde 0,6'lık paya sahip oldu.

Yaklaşık 173 milyar lira yatırım yapıldı

Cari sağlık harcaması 2024'te bir önceki yıla göre yüzde 92,7 artarak 2 trilyon 186 milyar 802 milyon liraya yükseldi. Sağlık harcamaları kapsamındaki yatırımlar yüzde 57,6 artışla 172 milyar 349 milyon liraya ulaştı.

Toplam sağlık harcamasının sağlık hizmeti sunucularına göre dağılımı incelendiğinde, ilk 3 sıra geçen yıl da değişmedi. Sağlık hizmetleri ve ürünleri satın almak için başvurulan sağlık kurumları içinde en büyük payı 2024 yılında yüzde 54,6 ile hastaneler oluşturdu. Hastaneleri sırasıyla yüzde 19,6 ile perakende satış ve diğer tıbbi malzeme sunanlar, yüzde 11 ile ayakta bakım sunanlar izledi.

Kişi başına sağlık harcaması 2023'te 14 bin 582 lira iken 2024'te yüzde 89,2 artarak 27 bin 587 liraya yükseldi. Kişi başına sağlık harcaması 2023'te 621 dolar iken 2024'te yüzde 35,3 artarak 840 dolara çıktı.

Hane halklarının cepten sağlık harcaması 442,4 milyar lira

Toplam sağlık harcamasının gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı 2023'te yüzde 4,6 iken 2024'te yüzde 5,3 oldu. Cari sağlık harcamasının GSYH'ye oranı da 2023'te yüzde 4,7, 2024'te yüzde 4,9 olarak hesaplandı.

Hane halkları tarafından tedavi, ilaç gibi çeşitli amaçlarla yapılan cepten sağlık harcaması 2024'te bir önceki yıla göre yüzde 100,2 artarak 442 milyar 356 milyon liraya ulaştı. Hane halkı cepten sağlık harcamasının toplam sağlık harcamasına oranı 2024'te yüzde 18,8 olarak belirlendi. 

EKONOMİM 12 YAŞINDA

Türkiye’nin tek  “EKONOMİM” basılı ve dijital yayıncısı tarafımızdır. 

www.ekonomim.net, www.ekonomimtv.com, 2014 yılından bu yana Ekonomi, İş dünyası, piyasa, yatırım, şirket, borsa alanlarında EKONOMİM GAZETESİ / DERGİSİ'nin devamı olarak yayın yapmaktadır.

Markamızın adıyla yapılan diğer tüm yayınlar, kullanımlar, tescil girişimleri ve haber içerikleri, kurumumuzla hiçbir şekilde bağlantılı değildir. 

Marka adımızın izinsiz kullanımıyla ilgili olarak ilgili kişi, kurum ve şirketler hakkında gerekli hukuki ve adlî süreçler başlatılmış olup, süreç titizlikle takip edilmektedir. 

Kamuoyuna saygıyla duyurulur.

Buna göre, Genel Sağlık Sigortası primini kendi ödeyenler için yüzde 3 olan prim oranı yüzde 6 olarak güncellendi. Böylece, bu kapsamdaki kişilerin aylık 780 lira ödediği prim tutarı 1560 lira oldu.

Karar, 1 Aralık'tan itibaren geçerli olacak.

Genel Sağlık Sigortası kapsamında ödenen prim ile yalnızca primi ödeyen kişi değil, bakmakla yükümlü olduğu kişiler de sağlık hizmetlerinden faydalanabiliyor.

Birleşmiş Milletler ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından desteklenen Dünya Ruh Sağlığı Günü, her yıl 10 Ekim’de bireysel ve toplumsal yaşamın vazgeçilmez bir parçası olan ruh sağlığının önemine dikkat çekmek amacıyla kutlanıyor. İstanbul Rumeli Üniversitesi Psikoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ömer Faruk Şimşek, bu özel gün dolayısıyla yaptığı açıklamada, ruh sağlığının yalnızca bir hastalığın yokluğu olmadığını; bireylerin potansiyelini gerçekleştirmesi, günlük yaşamın stresleriyle baş edebilmesi ve üretken bir yaşam sürdürebilmesi için temel bir gereklilik olduğunu vurguladı.

DSÖ’nün en güncel verilerine göre dünyada 1 milyardan fazla insan bir ruhsal rahatsızlıkla yaşıyor. Anksiyete ve depresyon en yaygın sorunlar arasında yer alırken, 2019 Küresel Hastalık Yükü (GBD) çalışması dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 12’sinin ruhsal bozukluklardan etkilendiğini ortaya koyuyor. Türkiye’de de tablo dikkat çekici: Geçmiş epidemiyolojik çalışmalar ruhsal hastalıkların yaygınlığını yüzde 17,2 olarak belirtirken, Ipsos’un 2024 “Ruh Sağlığı Raporu”na göre her 100 kişiden 38’i psikolojik sorun yaşadığını ifade ediyor. Gençler arasında bu oran yüzde 43’e kadar yükselmiş durumda. Türkiye’de 100 bin kişiye düşen ruh sağlığı çalışanı sayısı 16,33; on bin kişiye düşen psikiyatri yatağı sayısı ise 1,3. Ruh sağlığı hizmetlerine ayrılan bütçe ise hâlen toplam sağlık bütçesinin yüzde 1’inin altında.

Prof. Dr. Şimşek, bu rakamların ruh sağlığına yönelik çalışmaların hayati önemini gözler önüne serdiğini belirterek şunları söyledi:

“Bireyler ihtiyaç duyduklarında profesyonel destek almaktan çekinmemelidir. Destek almak zayıflık değil, kendini önemsemenin ve güçlenmenin bir göstergesidir. Ruh sağlığı yalnızca bireysel bir mesele değil, toplumsal bir sorumluluktur. Bu nedenle okullardan iş yerlerine, yerel yönetimlerden sivil toplum kuruluşlarına kadar her alanda ruh sağlığını destekleyen programlar yaygınlaştırılmalıdır. Toplum ruh sağlığı merkezlerinin sayısı artırılmalı, psikolojik danışma hizmetleri ilk basamak sağlık sistemine entegre edilmelidir. Üniversiteler ve belediyeler ortak projeler geliştirerek özellikle gençlere, kadınlara ve dezavantajlı gruplara ücretsiz ya da düşük maliyetli psikososyal destek sunmalıdır. Medya aracılığıyla damgalamayı azaltan, ruh sağlığı hakkında doğru bilgiyi aktaran kamu spotları hazırlanmalı ve sıkça yayınlanmalıdır. Aynı zamanda ruh sağlığı bütçesi artırılarak, uzman sayısı ve hizmet kapasitesi güçlendirilmelidir. Böylece erken teşhis ve tedaviye erişim kolaylaşacak, toplumun genel refah düzeyi yükselecektir.”

Prof. Dr. Şimşek sözlerini şöyle tamamladı:

“Ruh sağlığını korumak ve geliştirmek, sadece bireylerin değil, tüm toplumun ortak görevidir. Her birey kendi ruh sağlığını önemseyerek ve çevresindekilere destek olarak bu zincirin bir parçası olabilir. Unutmayalım ki ruh sağlığına yatırım, geleceğimize yapılan en değerli yatırımdır.”

Logo ve renk standartlarından sağlık çalışanlarının kıyafetlerine kadar birçok alanda yenilik getiren kılavuz, sahadan alınan geri bildirimlerle şekillendirildi.

Yeni kılavuza göre klinik eczacılar beyaz, hemşireler lacivert, sorumlu hemşireler yakasında beyaz şerit bulunan lacivert, ebeler mürdüm, sorumlu ebeler ise yakasında beyaz şerit bulunan mürdüm renk kıyafet kullanacak.

Bordo renk kıyafetler ise klinik psikolog, fizyoterapist, odyolog, diyetisyen, dil ve konuşma terapisti, iş ve uğraşı terapisti, sağlık fizikçisi, perfüzyonistin de yer aldığı lisans ve lisans üstü sağlık meslek mensuplarını kapsayacak.

Kılavuzda psikolog, biyolog, çocuk gelişimcileri için kahverengi renk belirlenirken, ameliyathanede görev yapan tüm personel de yeşil kıyafet giyecek.

Ayrıca hasta karşılama ve yönlendirmede görevli olanlar takım elbise giyecek. Bu gruptaki kadın personel bakanlık logolu fular, erkek personel ise bakanlık logolu kravat takacak.

"Logo ve levhaların tek bir standartta olmasını hedefledik"

Yeni düzenlemelere ilişkin AA muhabirine açıklamalarda bulunan Sağlık Bakan Yardımcısı Yasin Erkoç, Kurumsal Kimlik Kılavuzuyla belirlenen standartların Bakanlığa bağlı tüm sağlık kurumlarında uygulanacağını bildirdi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın başlattığı "Sağlıklı Türkiye Yüzyılı" programı kapsamında hizmet kalitesini artırmaya yönelik çalışmalarına devam ettiklerini ifade eden Erkoç, "Bu çalışmayı masa başında değil sahayla birlikte yürüttük. Sahayla birlikte bütün görsel standartlarımızı yeniden tanımladık. 'H' harfini gördüğünüzde hastane olduğunu nasıl anlarsanız, biz de aynı şekilde Sağlık Bakanlığına ait tüm logoların ve levhaların Türkiye genelinde tek bir standartta olmasını hedefledik." dedi.

"1 Haziran 2026'dan itibaren zorunlu olacak"

Erkoç, 81 ilde aynı görsel ve iletişim dilinin hayata geçirileceğini belirterek, "Vatandaşımızla iletişim kurarken sıkıntı doğuyordu. Yani kim hekim, kim hemşire, kim teknisyen bunu bilme şansı olmuyordu. İletişim sıkıntıları oluşturuyordu. Bu anlamda bütün kıyafetleri belli bir standarda getirdik." bilgisini verdi.

Klinik eczacıların beyaz giymeye devam edeceğini, diğer görev gruplarında ise sahadan gelen talepler doğrultusunda renk değişiklikleri yapıldığını bildiren Erkoç, şunları kaydetti:

"Kıyafetlerin hiçbiri ücretli olmayacak. Sağlık Bakanlığı olarak 1 Ocak 2026'dan itibaren tüm çalışanlarımıza kıyafetlerini ücretsiz olarak sağlayacağız. 1 Haziran 2026'dan itibaren de bu kıyafetlerin kullanımı zorunlu hale gelecek."

Erkoç, uygulamanın kamu hastaneleri, aile sağlığı merkezleri ve Sağlık Bakanlığına bağlı tüm kurumlarda geçerli olacağını vurguladı.

İsveç'te bulunan Karolinska Enstitüsünde düzenlenen basın toplantısında 2025 Nobel Tıp Ödülü'nün sahipleri açıklandı.

Brunkow, Ramsdell ve Sakaguchi, bağışıklık sisteminin kendi kendine saldırmasını önleyen "periferik bağışıklık toleransı" mekanizmasına ilişkin keşiflerinden dolayı ödüle layık görüldü.

Bağışıklık sistemi, "T hücreleri" aracılığıyla mikropları tanıyıp yok ediyor ancak bazı T hücreleri, yanlışlıkla vücudun kendi proteinlerini hedef alarak otoimmün hastalıklara yol açabiliyor.

Çalışmada otoimmün hastalık geliştiren farelerde yapılan genetik çalışmalar sonucu bu düzenleyici hücrelerin işlevi için kritik olan "Foxp3 geni" tanımlandı. Aynı genin, insanlarda görülen nadir bağışıklık bozukluğu "IPEX sendromu" ile de ilişkili olduğu ortaya konuldu.

Bilim insanlarının keşifleri, klinik deney aşamasındaki potansiyel tıbbi tedavilerin geliştirilmesini sağladı.

Keşiflerin katkısı sayesinde kök hücre nakillerinden sonra ciddi komplikasyonların önlenmesi, daha etkili kanser tedavilerinin bulunması ve otoimmün hastalıkların iyileştirilmesi ümit ediliyor.

2024 Nobel Tıp Ödülü, "mikroRNA'nın keşfi ve transkripsiyon sonrası gen düzenlemesindeki rolü" ile ilgili çalışmalarından dolayı ABD asıllı Victor Ambros ve Gary Ruvkun'a verilmişti.

Bugüne kadar 115 tıp ödülü verildi ve kimse bu ödülü ikinci kez almadı. Tıp ödülü verilen en genç kişi 31, en yaşlı kişi ise 87 yaşındaydı.

Brunkow, Ramsdell ve Sakaguchi kimdir?

Mary Brunkow, 1961'de doğdu ve ABD’deki Princeton Üniversitesinden doktora derecesi aldı. Ödül aldığı çalışmasını Washington'daki biyoteknoloji şirketinde yürüttü. Brunkow, Seattle'daki Sistem Biyolojisi Enstitüsünde kıdemli program yöneticisi olarak görev alıyor.

Fred Ramsdell de 1960'ta doğdu ve 1987'de ABD’deki Kaliforniya Üniversitesinden doktora derecesi aldı. Ödül aldığı çalışmasını Brunkow ile aynı biyoteknoloji şirketinde gerçekleştirdi. San Francisco ve Seattle'da kendi kurduğu şirkette bilimsel danışman olarak görev yapıyor.

Shimon Sakaguchi, 1951'de Japonya’da doğdu ve 1976'da tıp doktoru, 1983'te Kyoto Üniversitesinden doktora derecesi aldı. Şu anda Osaka Üniversitesinde profesör olarak görev alıyor.

Nobel Ödülleri hakkında

İsveçli Alfred Nobel'in vasiyeti üzerine ölümünden sonra, 9 Haziran 1900'de kurulan Nobel Vakfının insanlığa hizmette bulunanlara verdiği ödüller, dünyada en saygın ödüller olarak kabul ediliyor.

Nobel Ödülleri, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Akademisi, Karolinska Enstitüsü ve Norveç Nobel Komitesi tarafından fizik, kimya, edebiyat, barış ve tıp olmak üzere 5 dalda en başarılı kabul edilen kişiler veya kuruluşlara veriliyor.

Bunlara ek olarak Nobel Ekonomi Ödülü, 1968'de İsveç Merkez Bankasının Alfred Nobel'in anısına ekonomi dalında da ödül verilmesini kararlaştırmasıyla ilk kez 1969'da verildi.

Nobel Ödülleri, her yıl Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta düzenlenen törenle sahiplerine teslim ediliyor.

Öte yandan ödüllerin 1901'deki başlangıcından bu yana verilmediği birkaç yıl oldu. Toplamda 49 defa yapılan ödül iptallerinin çoğu Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında gerçekleşti. Ödül törenleri, Kovid-19 salgını nedeniyle 2020 ve 2021'de de yapılamamıştı.

Helikopter ambulanslarla 2008'den itibaren acil sağlık hizmeti sunduklarını anımsatan Çınar, "2025 yılı 8 aylık dönemde yaklaşık 4 bin saatlik uçuşla 2 bin 600 vaka taşıdık." bilgisini verdi.

Çınar, hastaneler arası hasta nakillerinin yanı sıra deprem, sel, çoklu trafik kazası gibi durumlarda sağlık tesislerine helikopterler ambulanslarla hizmet verildiğini belirterek, "2008 yılında hizmet vermeye başladığımız günden itibaren ise yaklaşık 50 bin vatandaşımıza helikopter ambulansımız ile hizmet sunduk." dedi.

Helikopter ambulansların organ nakillerinde de devreye girdiğine dikkati çeken Çınar, "Organ transferlerinde vakit çok kısıtlı. Helikopter ambulanslarımızı organı naklederken ve nakil ekibinin transferinde de kullanıyoruz." ifadelerini kullandı.

Helikopter ambulanslarda iki pilot, bir hekim ve bir sağlık personeli olmak üzere 4 personelin görev aldığını belirten Çınar, helikopter ambulans personelinin de kara ve deniz ambulanslarında olduğu gibi hizmet içi eğitimlerden geçtiğini vurguladı.

"Gökbey'e gece görüş kabiliyeti de kazandırılabilir"

Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürü Çınar, helikopter ambulansların 15 bölgede hizmet verdiğini bildirerek, şu bilgileri paylaştı:

"Türkiye'de kapsamadığımız herhangi bir alan bulunmamakta. 2026 yılı içerisinde ise filomuzu yerli, milli Gökbey helikopterlerimizle güçlendireceğiz. TUSAŞ'tan alımını gerçekleştireceğimiz yerli, milli helikopterlerimiz Gökbey'lerimiz ilk sivil sertifikalı helikopterler olacak. Gökbey ile birlikte menzili daha uzun olan meteorolojik şartlara daha uygun ve daha fazla hasta taşıma kapasitesine sahip olan hava araçlarımızla bu hizmeti sunacağız. 2026'da 3 adet sivil sertifikasyonu tamamlanmış Gökbey helikopter ambulanslarımızla filomuzu güçlendirerek bu hizmeti daha güçlü bir şekilde sunacağız."

Doç. Dr. Çınar, helikopter ambulansların meteorolojik şartlara uygun olarak gün doğumu ve gün batımı şeklinde hizmet verdiğini belirterek, "Gökbey helikopter geldikten sonra gece görüşte değerlendirilerek gece görüş kabiliyeti de kazandırılabilir. Şu anda 200 kilometre saat hızla uçabilen hava araçlarımızla bu hizmeti vermekteyiz." dedi.

Sağlık Bakanlığından yönetmeliğe ilişkin yapılan açıklamaya göre, Bakanlık, "Ulusal Doku ve Hücre Bankacılığı" sistemiyle hastaların doku ve hücre ürünü ihtiyacını yerli üretimle karşılayacak. Yüksek güvenlikli üretim merkezlerinde geleceğin tedavisi olan kişiye özel doku ve hücre ürünleri üretilecek. Üretim, uygulama ve tedavi süreçleri dijital ortamdan takip edilecek.

Böylece, artık ameliyat ve tedavilerde, ithal doku ve hücre ürünlerinin yerine hastaların kendi hücre ve dokularından veya uygun donörlerden alınan ham maddelerden elde edilen yerli üretim ürünler kullanılacak. Bu sayede bağışıklık sistemi reddi riski en aza indirilecek ve tedavi başarı oranları artırılacak.

Ülke genelinde kurulacak Hücre ve Doku Ürünleri Üretim Merkezlerinde ürünler yerli imkanlarla üretilecek. Hücre ve Doku Ürünleri Üretim Merkezleri sayesinde yerli üretim kapasitesi artırılacak ve dışa bağımlılık büyük ölçüde azaltılacak. 

Sağlık Bakanlığı, tedavilerin güvenli şekilde uygulanabilmesi için ürünlerin üretimden kullanım aşamasına kadar süreci dijital ortamda takip edecek. Geliştirilen takip sistemiyle, hangi ürünün, hangi hastaya, nerede ve kim tarafından uygulandığı güvenli şekilde dijital ortamda kayıt altına alınacak ve izlenecek.

Üretim güvenliği sağlanacak

İnsan doku ve hücrelerinden elde edilen ham maddeler, yüksek biyogüvenlik standartları altında toplanacak. Üretim, Hücre ve Doku Ürünleri Üretim Merkezlerinde, Sağlık Bakanlığı ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) denetiminde gerçekleştirilecek. Böylece üretim güvenliği ve ürün kalitesi en üst düzeye çıkarılacak.

Kişiye özel tedavi ürünleri, Sağlık Bakanlığı öncülüğünde ve Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB) koordinasyonunda yürütülecek çalışmalarla geliştirilecek. Bu sayede yeni tedavi yöntemlerinin geliştirilmesine ve ürün çeşitliliğinin artırılmasına da katkı sağlanacak. Geleceğin tedavisi olan kişiye özel üretilecek ürünler ile hastaların tedavi etkinliğinin üst seviyelere çıkarılması amaçlanıyor.

Tedavi ihtiyacı hekimler tarafından belirlenecek ve reçetelenen ürünler hastane eczaneleri, yetkili merkezler ve Devlet Malzeme Ofisi (DMO) aracılığıyla vatandaşlara ulaştırılacak. Hastaların ürün ve tedavilere erişimleri, Sağlık Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca güvenli ve uygun koşullarda sağlanacak.

Kenevirden elde edilen tıbbi ürünler eczanelerden satılacak

Kanuna göre; ruhsat veya izin sahipleri için beşeri tıbbi ürünler ve özel tıbbi amaçlı gıdaların tedarik zinciri içindeki hareketlerinin takip sistemine bildirilmemesi halinde uygulanacak yaptırımların düzenlenmesi amacıyla İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu’na hüküm ekleniyor. Buna göre, ruhsat veya izin sahipleri, beşeri tıbbi ürünlerin ve özel tıbbi amaçlı gıdaların tedarik zinciri içindeki tüm hareketlerini Sağlık Bakanlığınca belirlenen usul ve esaslara uygun olarak takip sistemine bildirecek. Bu hükme aykırı hareket edenlere, aykırılığa konu tüm ürünlerin aykırılığın tespit tarihindeki depoya satış fiyatları toplamının iki katı tutarında idari para cezası verilecek, aynı fiilin bir yıl içinde tekrar etmesi halinde idari para cezası bir kat artırılarak uygulanacak. Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun’da yapılan değişiklikle, kenevirden elde edilen tıbbi ürün, sağlık ve destek ürünleri ile kişisel bakım ürünlerine yönelik ruhsatlandırma ya da takip sistemlerine kayıt işlemleri Sağlık Bakanlığınca gerçekleştirilecek. Bu ürünler sadece eczanelerden satılacak. Bu ürünlerin izin ve satışı ile kenevirin işlenmesi, ihzarı ve ihracına ilişkin usul ve esaslar, İçişleri Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığının görüşü alınarak Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenecek.

Organ bağışçı sayısının artırılması kolaylaştırılıyor

Öte taraftan kanunla, organ bağışçı sayısının artırılması ve bağışların kolay ve güvenli yapılabilmesi için kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılıyor. Bir vatandaş sağlıklı olduğunda vücudunun tamamı, organ ya da dokularını, tedavi ve bilimsel amaçlar için bıraktığını güvenli kimlik doğrulama araçlarını kullanarak e-Devlet Kapısı veya Sağlık Bakanlığınca kurulan bilişim sistemleri üzerinden beyan edecek. Kişi ayrıca resmi veya yazılı bir vasiyetini 2 tanık huzurunda açıklaması halinde ölüden organ veya doku alınacak. Bağışçıdan organ alınırken yakınlarının izin vermemesi halinde kişinin sağlıklı haldeki iradesi göz önünde bulundurulacak. Söz konusu hallerin bulunmaması durumunda, sırasıyla ölüm anında yanında bulunan eşi, reşit çocukları, ana babası veya kardeşlerinden birisinin, bunlar yoksa yanında bulunan herhangi bir yakınının muvafakatiyle ölüden organ veya doku alınacak. Organları başkasına nakledilen bağışçıların eş ve birinci derece yakınlarına, organ nakline ihtiyaçları olması halinde acil hastalardan sonra gelmek üzere öncelik verilecek. Organ bağışı beyanları, ’Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na uygun olarak Sağlık Bakanlığı merkezi kayıt sistemine kaydedilecek. Organ bağışı beyanları, beyan esnasında bağışçı tarafından belirlenen kişilere bildirecek ve bu kişiler haricindekilere beyin ölümü tespitinden önce açıklanamayacak.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın geçtiğimiz Kabine Toplantısı'nın ardından kamuoyuna duyurduğu kanser ilaçlarının geri ödeme listesine alınmasının detaylarını paylaştı. Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) geri ödeme listesine 5 yeni akıllı kanser ilacının eklendiğini belirten Işıkhan, bu düzenlemenin yaklaşık 48 bin kanser hastası için umut ışığı olacağının altını çizdi.

"Yeni ilaçlar 25 kanser türüne karşı savaşacak"

Vücudun bağışıklık sistemini devreye sokarak etkili olan 5 ilacın artık SGK tarafından karşılanacağı bilgisini paylaşan Bakan Işıkhan, "Bu ilaçlar, özellikle erişimi zor ve maliyetli olduğu için pek çok hasta için büyük önem taşıyordu. Şimdi bu yük vatandaşımızın omuzlarından kalkıyor. Ödeme kapsamına alınan ilaçlar ile akciğer kanseri, meme kanseri, baş-boyun kanserinin bazı türlerinde, karaciğer kanserinin belli türlerinde, safra yolu kanseri tedavisinde, deri, böbrek, bağırsak, mide kanseri ile lenfoma hastalığı gibi 25 farklı kanser ve alt türünde vatandaşlarımıza destek olacağız. Ayrıca kistik fibrozis hastası 2 yaş ve üzeri çocuklar için erken evrede etkili olan yeni bir ilacı da geri ödeme kapsamına aldık. Bu yeni nesil ilaç sayesinde çocuklarımızda hastalığa bağlı şikayetler ortaya çıkmadan önce kontrol sağlanabilecek" şeklinde konuştu.

"Geri ödeme listesindeki kanser ilacı sayısı 784'e çıktı"

Bu düzenlemeyle birlikte SGK'nın geri ödeme listesindeki kanser ilacı sayısının 784'e yükseldiği bilgisini paylaşan Işıkhan, "Geri ödeme listesine alınan bu ilaçlarla sadece tedaviye erişimi kolaylaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda vatandaşlarımızın umutlarına da sahip çıkıyoruz. Her bir düzenleme, doğrudan vatandaşın hayatına dokunan bir adım" açıklamasında bulundu.

"Son iki yılda 867 ilaç kapsama alındı"

SGK yalnızca kanser ilaçlarıyla sınırlı kalmayarak, birçok hastalık için yeni ilaçları da geri ödeme kapsamına aldı. Son iki yılda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve SGK'nın emekleri ile toplam 867 ilacı geri ödeme kapsamına aldıklarını vurgulayan Işıkhan, "Bunların 134'ü kanser ilaçları. Ayrıca diyabet, MS, SMA, kalp-damar hastalıkları, KOAH, böbrek yetmezliği gibi çok sayıda alanda kullanılan ilaçlar da artık SGK tarafından karşılanıyor" dedi.

"Her adım sosyal devlet anlayışıyla atılıyor"

Bakan Işıkhan, "Sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak vatandaşlarımızın sağlık hakkına erişimini önceleyen politikalar üretmeye devam edeceğiz. Kanserle savaşan her bir vatandaşımızın yanında olmayı sürdüreceğiz. İnanıyorum ki bu ilaçlar birçok hastamız için bir dönüm noktası olacak. Şifa olsun" ifadelerini kullandı.

Açıklamada, Ticaret Bakanlığı destekleriyle hayata geçirilen ve sağlık turizminin tanıtım stratejisinin görünür yüzü olan "Heal in Türkiye"nin web sitesinde faaliyet gösteren 221 kurumun yer aldığı kaydedildi. Bu çerçevede, "Heal in Türkiye" portalına üye kuruluşlara, 5448 Sayılı Karar kapsamında yapacakları reklam, tanıtım ve pazarlama faaliyetlerinde ilave 10 puan destek sağlanacağı ifade edildi. Anılan portala üye sağlık kuruluşları ve aracı kuruluşlar, söz konusu destek kapsamında hedef ülkeler haricindeki ülkelere yönelik yapacakları faaliyetlerde destekten yüzde 60 yerine yüzde 70, hedef ülkelere yönelik faaliyetleri için ise destekten yüzde 70 yerine yüzde 80 oranında faydalanabilecek.

Ticaret Bakanlığı’nca sağlık turizmi sektörüne yönelik uygulanan destek programları kapsamında, 2012-2024 yıllarında 12 yıllık dönemde bin 701 firma desteklerden yararlandı.

Diğer taraftan, Türkiye’de küresel markalar oluşturma ve bu markaları dünyaca bilinir hale getirerek güçlü bir Türk malı ve hizmeti imajı oluşturulmasını amaçlayan Markalaşma ve TURQUALITY Programı kapsamında toplam 15 adet sağlık turizmi sektörü markasının desteklendiği de belirtildi.

Bunun yanında, 2024’te sağlık turizmine yönelik 213 fuar, Ticaret Bakanlığı’nca desteklendi. İşbirliği kuruluşlarınca geçen yıl düzenlenen 15 sektörel alım ve ticaret heyeti programı desteklenirken sağlık turizmi sektöründe halihazırda 5 adet Hizmet Sektörü Rekabet Gücünün Artırılması (HİSER) projesi sürdürülmeye devam ediyor.

Açıklamada şu ifadelere yer verildi:

"Ülkemiz, medikal turist tercihlerine oldukça pozitif bir katkı sağlayan Joint Commission International (JCI) akreditasyonuna sahip 42 adet sağlık kuruluşu ile bu alanda tüm ülkeler arasında 6. sırada yer almaktadır. Bu doğrultuda, Ticaret Bakanlığı olarak, sürdürülebilir sağlık hizmeti ihracatının sağlanması, ülkemizin küresel sağlık turizmi pazarından aldığı payın ve sahip olduğu katma değerin arttırılması için sağlık turizmi sektörünün ve sağlık hizmeti ihracatçılarımızın yanında olmayı sürdüreceğiz."

Sahim-SEN Genel Başkanı Özlem Akarken, sağlık çalışanlarının toplum ve hastalarına karşı büyük bir sorumluluk taşıdığını vurgulayarak, "Devletimizin duyarlılığı ve kararlılığıyla, sağlık sistemindeki sorunların kısa süre içinde çözüme kavuşturulacağına olan inancımız kaybetmek istemiyoruz. İnanıyoruz ki devletimiz siyaset üstü sorunlara bakış açısıyla bunu başaracaktır. Biz sağlık kurum çalışanları, işimizin başında kalmak ve topluma en iyi hizmeti sunmak istiyoruz. Devletimizin desteğiyle, bu sorunların üstesinden geleceğimize inanıyoruz." dedi.

Sağlık sistemindeki birçok sorun hem çalışanları hem de toplumu doğrudan etkilemeye devam ediyor.  Sağlık kurum çalışanlarının özlük hakları, çalışma koşulları, engelli bireyler için sağlık politikaları, sağlıkta şiddet gibi ciddi sorunlar hem bireyler hem de toplum için büyük bir tehdit oluşturuyor. Bu zorlukların üstesinden gelmek ve sağlık sisteminin sürdürülebilirliğini sağlamak için, sağlık çalışanlarının taleplerine duyarlı bir yaklaşım geliştirilmesi büyük önem taşıyor.

Sağlıkta Şiddetle Mücadelede Toplumun Desteği ve Güçlü Yasalar Şart

Şiddet, sağlık çalışanlarının karşılaştığı en büyük zorluklardan biri olmaya devam ediyor. Sağlık kurum çalışanları, hastalarla veya hasta yakınlarıyla doğrudan iletişimde bulunan profesyoneller olarak, bazen stresli ve duygusal yükleri ağır olan bir ortamda görev yapıyorlar. Bu sorunun kalıcı çözüme ulaşabilmesi için toplumda sağlık çalışanlarına yönelik farkındalık çalışmaları, şiddetle mücadele eden etkili yasalar ve güvenlik önlemlerinin artırılması gerektiğini ifade eden Özlem Akarken, " Hastane ve Aile Sağlığı Ağız Diş Sağlığı Merkezleri olmak üzere sağlık kurumlarında güvenlik görevlilerinin sayısının artırılması, güvenlik kameralarının etkin bir şekilde kullanılması ve çalışanların şiddet olaylarına karşı daha iyi eğitilmesi, şiddetin önlenmesi için atılacak önemli adımlar arasında yer alıyor. Devletimizin, ilgili kurumların ve karar vericilerin, bu talepleri karşılayacak bilgiye, yetkinliğe ve kararlılığa sahip olduğuna inanıyoruz." dedi.

Sağlık Hizmetlerinde Kalite İçin Çalışma Şartları İyileştirilmeli

Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliği, sağlık çalışanları üzerinde olumsuz etkiler yaratmaya devam ediyor. Özellikle aile hekimleri, bu düzenlemenin iş yükünü artırdığı ve çalışma koşullarını zorlaştırdığı konusunda endişelerini dile getiriyorlar. Akarken, bu yönetmeliğin sağlık çalışanlarının motivasyonunu olumsuz etkilediğini ve hizmet kalitesini düşürdüğünü belirterek, "Eğer sağlık hizmetlerinde kaliteyi artırmak istiyorsak, sağlık çalışanlarının motivasyonu ve çalışma şartlarının iyileştirilmesi öncelikli olmalıdır. Daha verimli ve motivasyonu artırıcı bir düzenleme yapılması, sağlık çalışanlarının haklarını güvence altına alacaktır. Sağlık hizmetlerinin kalitesini artıracak bu tür iyileştirmeler hem çalışanları hem de toplumu olumlu yönde etkileyecektir." şeklinde konuştu.

Engelli Bireyler İçin Sağlıkta Erişimde Adalet Sağlanmalı

Sağlık hizmetlerinin her birey için eşit ve erişilebilir olmasının önemine değinen Akarken, ‘‘Yeni düzenlemelerle engelli bireylerin sağlık hizmetlerinden daha etkin bir şekilde faydalanmalarını sağlamalıyız. Bu sadece sağlık sistemini iyileştirmekle kalmaz, aynı zamanda toplumsal eşitliği güçlendirir ve adil bir sağlık sistemi oluşturur," diyerek, bu konuda yapılacak reformların önemini vurguladı.

Sağlık Çalışanlarının Görev Tanımları ve Beklentileri

Sağlık çalışanlarının görev tanımlarının netleştirilmesi gerektiğini belirten Özlem Akarken, mevcut sistemdeki belirsizliklerin sağlık çalışanlarının görev yükünü artırarak, hizmet kalitesini olumsuz etkilediğine dikkat çekti. "Sağlık çalışanlarının görev tanımlarının güncellenmesi, sadece belirsizlikleri ortadan kaldırmakla kalmayacak, aynı zamanda çalışma ortamını iyileştirecek ve hizmet sunumunu daha verimli hale getirecektir," diyen Akarken, bu tür düzenlemelerin hem sağlık çalışanlarının hem de hastaların yararına olacağını vurguladı.

Asker Hastanelerinin Yeniden Açılması Sağlık Sisteminde Kaliteyi Artıracak!

Sağlık çalışanlarının motivasyonunu artırmak ve hizmet kalitesini yükseltmek için Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliği gibi düzenlemelerin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini vurgulayan Akarken, görevde yükselme ve unvan değişikliği sınavlarının açılmış olmak için açılmamasını sahanın ihtiyacına göre belirlenmesi ve adil bir şekilde yapılmasının önemini de ifade etti. Ayrıca, asker hastanelerinin yeniden açılmasının sağlık sistemine önemli katkılar sağlayacağını yetkililer tarafından son zamanlarda sık sık belirtilirken, devrolan personelin sorunlarının çözülmesinin hizmet kalitesini artıracağını kırgınlıkların üzüntülerin belki giderilebileceği ahde vefanın geri geleceğini dile getirdi. Tüm bu adımlar hem sağlık çalışanlarının hem de toplumsal sağlığın gelişimine katkı sağlayacak, sağlık sistemini daha sürdürülebilir ve güçlü bir hale getirecektir. 

Bakanlığın hazırladığı enfeksiyon kontrol önlemleri kapsamında, Kovid-19 hastalığının seyri ve bilimsel gelişmeleri takiben, otopsilerde alınması gereken tedbirler de güncellendi.

İŞTE 8 MADDELİK TEDBİR

"Kesin ya da olası Kovid-19 ölümlerinde mümkün olduğunca ölü muayenesi ile karar verilmeye çalışılması, otopsi yapılmaması önerilir" ifadesinin yer aldığı tedbirler, şöyle sıralandı:

"- Kesin veya olası Kovid-19 nedeniyle ölenlerin akciğer ve diğer organlarında virüs bulunabilir. Otopside yoğun aerosol (bir katının veya bir sıvının gaz ortamı içerisinde dağılması) oluşturan işlemler yapılması nedeniyle kesin ya da olası Kovid-19 otopsileri mümkünse negatif basınçlı salonlarda, mümkün değilse iyi havalanan bir odada gerekli koruma önlemleri alınarak yapılmalı.

• Otopside mümkün olan en az sayıda kişi görev almalı.

• Otopsiyi yapan kişi, su geçirmez önlük, N95 ve FFP2 maske, gözlük, yüz siperliği, çift eldiven maskeleri içeren kişisel koruyucu ekipman (KKE) kullanmalı.

• Ceset torbasının dışı çamaşır suyu ile dezenfekte edilmeli.

• Otopsi sırasında kullanılan malzemeler otopsiden hemen sonra mutlaka temizlenmeli ve steril edilmeli.

• Otopsinin yapıldığı çevresel yüzeyler önce su ve deterjanla temizlenmeli. Temizlik sonrası en az 10'da bir oranında sulandırılmış çamaşır suyuyla ya da yüzde 70 alkol, yüzeyde en az 1 dakika tutularak dezenfekte edilmeli. Hastanelerde kullanılan yüzey dezenfektanları ya da klor tablet, ürün talimatlarına uygun olarak kullanılabilir.

• Personel, dezenfeksiyon solüsyonlarını hazırlarken ve kullanırken solunum ve göz koruması dahil uygun kişisel koruyucu ekipman kullanmalı.

• Otopside ortaya çıkan atıklar, tıbbi atık yönetmeliğine uygun bertaraf edilmeli."

Koronavirüs test sonucunuzu öğrendiğiniz an neler hissettiniz? 

Burak Akkul: Merhaba. Koronavirüs test sonucunu hastaneye yattıktan sonra 4-5 gün bekledim. Biraz da mesleğim gereği sosyal medyayı aktif kullandığım için video paylaştım, o sıralar da dünyada bu test nasıl yapılır, sonuç kaç gün içinde gelir bilinmiyordu. Ben de bir hasta paniğiyle tabii, sosyal medyaya “Test sonucum daha gelmedi ama pozitif olduğundan şüpheleniyorum” diye bir video koydum. O günün hemen akşamı hatta 2-3 saat sonra, doktorum Mehmet Altıntaş “Burak Bey korona pozitifsiniz diye odama girdi” Ondan sonra tabii bir uyutulma süreci olacağı bana söylendi. Yine duruma yabancılıktan dolayı bir korku hâsıl oldu. Nasıl olur? Uyutulmak ne demek? Kaç gün uyutulacağım? diye bir panik süreci oldu. Sonrasında eşim Seda’yı arattım. Anestezi doktoru, ben, o konuştuk. Benim biraz tabii ağlamalı bir telefonumdan sonra Seda bana dedi ki: “Geri döneceğine söz ver. Söz veriyor musun?” Ben de “Söz veriyorum” dedim. Orada bir rahatlama oldu ve “Beni uyutun” dedim. Uyutulma süreci başladı.

Uyutulma sürecinizden sonra neler yaşandı? Çin’den gelen ilaçlar üzerinizde kullanıldı mı?

Burak Akkul: Uyutulma anından sonrasını tabiki ben bilmiyorum. Zorlu bir süreçmiş. Daha sonra bazı yayınlarda da hocalarımızla, profesörlerle konuştuktan sonra anladım. Korona tedavisinin yoğun bakım ve entübe ve benim gibi 20 günü bulan entübe aşamaları varmış. En zor tedavi edilen yüzde 3’lük kesim içindeymişim. Direncim fazlaymış. Bir ara stabil olmuş durum bir ara kötüye gidiyor denmiş. 

Seda Akkul: Kritik olan anları da oldu. İlk 10 günü özellikle daha riskli ve kritik bir şekilde devam etti, seyretti. Sonrasında, tam o sıralarda Çin’den bir ilaç geldi. Hem Çin’den gelen ilaç hem de diğer destekleyici ilaçlar, Bilim Kurulu’nun önerdiği, Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği ve Bilim Kurulu’nun da ülkemizde kullanmaya başladığı ilaçlar tüm hastalarla beraber Burak’ta da denendi. İlk hastalardan biri, ilk 20 teşhisten biri Burak olduğu için ve uyutulan ilk hastalardan biri olduğu için de Çin’den gelen ilacın denendiği ilk kişilerden biri Burak oldu.

Burak Akkul: Ve 20 günün sonunda da yavaş yavaş uyandırılma süreci başlanmış, oksijen, nefes ve kan değerlerim düzelince.

YAZ MEVSİMİ İLE BİRLİKTE YENİLENMEK İÇİN BLEFAROPLASTİ

İçinde bulunduğumuz karantina günlerinde ameliyatlar sosyal mesafe ve tedbir maksatlı gerçekleştirilemiyor olsa da, sonrasında tercih edeceğiniz bu uygulama ile güneşin nimetlerinden daha çok faydalanmak mümkün.

Göz çevresindeki fazla deri ve yağ dokularının çıkarılarak, bölgenin gerginleştirilmesine dayanan bu operasyonla daha estetik bir görünüm elde edilirken, yorgun ifadenin kaybolması ve kaybedilen görüş açısının yeniden kazanılması sağlanıyor. Botoks tedavisi ile aynı anda yapıldığında daha verimli sonuçlar verebilen blefaroplasti sonrası kişi bir hafta sonra hastalar normal iş yaşantısına dönebilmesi mümkün olmaktadır.

OPERASYON SONRASI NELERE DİKKAT EDİLMELİ?

Blefaroplasti operasyonu sonrası birkaç gün sürebilecek ve hafif şiddette ağrıların olması normaldir. Bunun önüne geçebilmek için doktorunuzun size verdiği ağrı kesicileri kullanmanız yeterlidir. En sık merak edilen “şişlik ve morarmalar ne zaman geçer” sorusunun cevabı ise en fazla bir haftadır.

Eğer estetik dikiş yerine normal dikiş kullanıldıysa bunlar operasyon sonrası beşinci günde alınmaktadır. Ortalama 3 ila 7 gün arasında bir dinlenme sürecinden sonra günlük hayatına tamamen dönebilen kişi, 2 hafta sonra hafif sporlar yapılabilirken, ağır ya da yüze darbe alma riski olan sporlar içinse bir ay beklemelidir.

Op. Dr. Burak Türkyılmaz
Estetik, Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi Uzmanı

GÜL SUYUNUN CİLDE FAYDALARI

• Cildi nemlendirir. Cildi kurutmadan gözeneklere yerleşerek tazelenmesine yardımcı olur. Bu yönüyle doğal bir tonik yerine geçer.
• C vitamini yönünden zengindir, cildi besleyip erken yaşlanmasına engel olur.
• Mat görünümü giderir, cildin parlak görünüme kavuşmasına yardımcı olur.
• Mantar, egzama gibi cilt hastalıklarına karşı yatıştırıcı etkiye sahiptir. Kaşıntıyı giderir, cildi rahatlatır.
• Düzenli kullanımda sivilce ve akne oluşumunu engeller.
• İltihap gidericidir, bakteriyel enfeksiyonlara iyi gelir.
• Cilt lekeleri üzerinde de etkilidir, düzenli kullanımda lekelerin rengini açarak cilt tonunu eşitler.
• Cildin Ph dengesini korur.
• Gözaltındaki morlukların rengini giderir.
• Saç köklerini güçlendirir, saç dökülmesini engeller. Saçların daha yumuşak olmasını sağlar. 
• Kesik, yanık izlerinin tedavisinde etkilidir. Yaraların iyileşmesine yardımcı olur.
• Ağız ve diş sağlığında da tercih edilebilir. Hem ağızda hoş koku bırakır hem de ağız içi yaralara karşı etkilidir.
• Makyaj temizliğinde kullanılabilir. Bir parça pamuğa gül suyu dökerek günlük makyajınızı nazikçe temizleyebilirsiniz.
• Tıraş sonrasında cildi rahatlatmak, tahrişi ve kızarıklığı gidermek amacıyla kullanılabilir.

Dünyada en sık görülen sağlık sorunların başında bel ve eklem ağrıları geliyor. Gün içinde hareketsiz kalma, bilgisayar başında uzun süre oturma, ağır egzersizler ve zorlaşan yaşam koşulları ile birlikte bel, boyun ağrıları başta olmak üzere eklem ağrıları giderek artıyor. Yaşam kalitesini olumsuz etkileyen bu ağrıların karşısında çoğu kişi ne yapacağını bilmiyor. Ancak bu ağrılar tedavi edilmediğinde günlük yaşantının rutinlerini yerine getirme ya da sevdiğimiz bir aktiviteden bizi alıkoyarak sorunlara yol açabilir.

Yeditepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Farmakognozi ve Fitoterapi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Erdem Yeşilada Prof. Dr. Erdem Yeşilada, bu ağrı ve fonksiyon kayıplarının giderilmesinde fitoterapi ürünlerinin kullanılmasını önerdi. Boswellia serrata (Akgünlük), Celasturus paniculatus, zencefil, karabiber, lavanta özütlerinin ağrı ve ödem giderici etkisine dikkat çeken Prof. Dr. Erdem Yeşilada şu bilgileri verdi:

Türkiye’de Akgünlük olarak bilinen Boswellia serrata bitkisinin özütleri dünyadaki en iyi iltihap önleyici, ödem ve şişlik gidericidir. Bu özütler jel formunda bir üründe kullanıldığında etkisi 2 ile 6 kat artıyor. Hindistan’da yetişen Celasturus paniculatus bitkisinin özütleri ağrı kesicidir. Zencefil, karabiber, lavanta özütlerinin de yine ağrı kesici, ödem ve şişlik giderici etkileri bilinmektedir. İçeriğinde bu özütler bulunan topikal (sürülebilir) fitoterapi ürünlerinin ağrı ve şişlikler üzerindeki etkinliği klinik deneylerle kanıtlanmıştır.”

HAREKET KABİLİYETİNİN ARTIRILMASI İÇİN TOPİKAL ÜRÜNLER KULLANIN

Sedanter yaşamı olanlar, sürekli bilgisayar başında oturanlar, hareketsizlikten eklem tutukluğu yaşayanlar, ağır spor sonrası eklem ağrısı şişliği hissedenler, osteoartrit hastaları, bel ve boyun ağrısı yaşayanlarda hızlı etki gösteren topikal fitoterapi ürünleri kullanılması yararlı olabilmektedir. Boswellia serrata, Celasturus paniculatus, zencefil, karabiber, lavanta içeren topikal yani yağ formüllü ve hızlı emilim sağlayan ürünlerle hareket kabiliyetinde iyileşmeyi, eklem esnekliğinde artışı, ağrı ve şişlikte azalmayı daha hızlı ve etkili sağlayabilirsiniz.

ETKİN TEDAVİ İÇİN FİTOTERAPİ ÜRÜNLERİNİ TERCİH EDİN

Prof. Dr. Erdem Yeşilada bitkilerle tedavi konusunda şu noktalara dikkat çekiyor: Herkes bitkilerin sağlık için kullanımıyla ilgili bilgiler veriyor ama bunların hepsi doğru değil. Biz bitkiler üzerinde sadece in vitro (test tüpleri ile yapılan) deneysel çalışmalara güvenmeyiz. Çünkü vücuda girdikten sonra mide ve bağırsakta değişime uğrar, farklı moleküllere dönüşür. Bu maddelerin hepsini akılcı kullanmak gerekiyor. İnsanlar panik yapmadan doğru tavsiyeleri uygulamalı. Güncel tedavi yaklaşımında aktarlardan alınan bitkilerle doğru tedaviyi uygulamanız mümkün olmaz. Bu nedenle bitkilerden elde edilen çağdaş üretim koşullarına uyularak hazırlanan standardize edilmiş fitoterapi ürünleri ile etkin bir tedaviye cevabı sağlanabilir. Standart bitki ekstreleri ile istenilen doz ayarı yapılabilir, daha yüksek oranda etkili içeriğin istenilen miktarda verilmesi sağlanır, standart ekstrelerle her uygulamada istenilen kan seviyesine erişilir. Bu suretle etkin bir tedavi cevabı sağlanabilir.

İşte Sağlık Bakanı Koca'nın açıklamaları: 

TABLO NEDEN İYİYE GİDİYOR?

“Şu anki iyiye gidişat bizi gevşetmesin, bu tablo tamamen hareketlilikle orantılı. Hareketliliği bir süre daha en azından Ramazan ayı boyunca kontrol altında tutmak zorundayız, gevşediğimiz an tablo kötüye gider."

BAYRAMDA NORMALLEŞME BAŞLAYACAK MI?

“3 günlük Ramazan bayramında normale dönüşün başlatılması bizim tercih ettiğimiz bir şey değil. Bilim Kurulu da bayramı geçirmekten yana. Birkaç haftanın seyrine bakıp bu kararı vereceğiz ama gönlüm bunu yapmaktan yana değil.”

OKULLAR AÇILACAK MI?

“Okulların tamamen açılmasından ziyade Milli Eğitim Bakanlığımız’la birlikte bu sene son sınıflara ve sınavların yapılmasına dair bir planlama yapıyoruz. 15 Mayıs sonrası seyre bakarak AVM’lere yönelik de böyle kademeli bir adım atılabilir.”

65 YAŞ ÜSTÜ NE ZAMAN SOKAĞA ÇIKABİLECEK?

“65 yaş üzeri vatandaşlarımız haklı ama ne olur bize güvensinler. Şu an vefat sayılarımız onları korumaya alabildiğimiz için daha düşük. Ramazanda dayansınlar. Bayramda ya da hemen sonrasında ilk önce onlara özel bir karar alabiliriz.”

“Bu yeni ilaçların belki de en önemli artılarından biri, uzun dönem kortizona ve buna bağlı yan etkilere maruz kalmadan tedavi imkanı sağlayabilmeleri” diyen Acıbadem Fulya Hastanesi Crohn ve Kolit Merkezi Gastroenteroloji Uzmanı Prof. Dr. Hülya Hamzaoğlu hastalığın tipik özellikleri hakkında bilgiler paylaştı.

CROHN BELİRTİLERİ: YEMEK SONRASINDA KARIN AĞRISI BAŞLIYORSA...

Hastalığın en tipik belirtisi genellikle yemek sonrasında ortaya çıkan karın ağrısı. Çoğunlukla göbek çevresi ve altında gelişen karın ağrısının yanı sıra ishal de Crohn’un en sık rastlanan belirtilerinden biri. Gastroenteroloji Uzmanı Prof. Dr. Hülya Hamzaoğlu, “Eğer bağırsakta ciddi derecede daralma oluşmuşsa bu kez de karında şişkinlik, ağrı, kusma veya kabızlık da görülebiliyor” diyor. Hastalığın kalın bağırsakta tutulum yapması durumunda ise dışkıyla birlikte kan gelmesi başka bir belirti olarak ortaya çıkıyor. Hastalığın alevlendiği dönemde yorgunluk, halsizlik, yüksek ateş, iştahsızlık, istemsiz kilo kaybı; anal bölge tutulumunda anüs çevresinde çatlak, iltihaplı akıntı yapan fistüller ve apseler görülebiliyor.

CROHN HASTALIĞINDA TETİKLEYİCİ FAKTÖRLERE DİKKAT

Crohn halen gizemini koruyan bir hastalık olmakla birlikte ortaya çıkmasında genetik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülüyor. Ailesinde Crohn öyküsü olan bir kişide hastalığın görülme riski daha fazla. Ayrıca sigara burada da çok olumsuz bir etkiye sahip. Tedaviye başlayan hastanın sigara içiyorsa sigarayı bırakması şart. Gastroenteroloji Uzmanı Prof. Dr. Hülya Hamzaoğlu bunun dışında gıdalarla alınan bazı bakteri, bakteri toksinleri ve virüslerin hastalığın ortaya çıkmasında rol oynayabildiğini belirterek “Ayrıca hastalığı alevlendirebilen aspirin, antibiyotik ve bazı ağrı kesicilerin alınmasına da dikkat edilmesi gerekiyor” uyarısında bulunuyor.

CROHN HASTALIĞINDA DENGELİ BESLENME DAHA ÖNEMLİ HALE GELİYOR

Bağırsaklarda emilimi bozan, iştahsızlık ve ishal gibi nedenlerle sıvı, mineral, vitamin, elektrolit oranlarında ciddi kayıplara neden olabilen Crohn, hastaların dengeli beslenmeye fazla dikkat etmelerini gerektiren bir hastalık. İshal döneminde çok posalı yememek ve lifli besinleri azaltmak hastaları rahatlatabilecek bir diğer önlem. Bağırsak kanseri riskini artıran işlenmiş gıdalar ve etler ya da yanmış yağlardan kaçınmak da şart. Yine de iyi haber şu ki: Crohn hastalarının katı bir diyet yapmalarına gerek yok!

CROHN TEDAVİSİNİN İLK BASAMAĞI İLAÇLAR

Gastroenteroloji Uzmanı Prof. Dr. Hülya Hamzaoğlu tedavinin, hafif veya ağır seyirleri olan Crohn hastalığının şiddetine ve en yoğun olarak hangi bölgede yerleştiğine göre belirlendiğini belirterek şunları söylüyor: “Tedavide ilk basamağımız ilaçlar. Son yıllarda kullanıma giren Anti-TNF, Anti-integrin ajanlar gibi biyolojik tedavilerle başarı şansımız artmış durumda. Hastalarda daha önceleri kortizon tedavileriyle göremediğimiz endoskopik düzelmeyi saptayabiliyoruz. Yan etki profili bu ilaçlarla, kortizonlu tedavilere göre çok daha az oluyor. Sonuç alamazsak ve gerçekten gerekliyse cerrahi tedaviye başvuruyoruz. Hastalığa neden olan etken ya da etkenler dünyada henüz tam olarak gösterilememiş olsa bile yeni tedavilerle hasta çok daha kaliteli bir yaşam sürebiliyor”

İLK BELİRTİLERE DİKKAT EDİN

İlk belirtiler, bebeklerde genellikle yanaklarda palyaço makyajını andırır biçimde kırmızı, hafif şiş, üzeri kuru ve ince kepekli yamalar şeklinde kendini gösterir. Atak dönemlerinde daha fazla şişme ve sulanma görülebildiği gibi kaşıntı da olabilir. Şiddetli ataklarda ise kollar, bacaklar ve gövdede de benzer kızarıklıklar ve kaşıntılı belirtiler ortaya çıkar. Bu alanlar özen gösterilmediğinde kolayca mikrop kapabilir ve bu da kaşıntının ve egzamanın şiddetini artırmasına neden olur.

BEBEKLERİN BANYOSU SIK YAPILMALI AMA KISA SÜRMELİ

Atopik dermatiti tetikleyen nedenler arasında bebeklerin cildini aşırı sabunlama, keseleme, alkol içeren kolonya benzeri ürünlerin kullanımı ve bebeğin fazla terlemesi sayılabilir. Ancak Prof. Dr. Ertuğrul H. Aydemir, en sık görülen ve kolayca gözden kaçabilen nedenlerden birisinin de yünlü giysiler olduğuna dikkat çekiyor. Giysilerdeki yün liflerinin çok fazla tahrişe neden olduğunu söyleyen Prof. Dr. Aydemir, bu liflerin kaşıntıyı da artırabileceğini belirtiyor. Sentetik giysiler de bebekleri terleterek, kaşıntıyı artıracağından bebek kıyafetlerinde pamuklu kumaşların tercih edilmesi öneriliyor.

Bebeklerin cildinin çok kuru olması da kaşıntıyı tetikleyebiliyor. Bebeklerin yıkanma sıklığı konusunda değişik görüşler olduğunu söyleyen Prof. Dr. Ertuğrul H. Aydemir, ebeveynlere bebeklerini sık (her gün gibi) ve ılık suyla yıkamalarını öneriyor. Bebek kurulandıktan sonra, 2-3 dakika içerisinde cildine iyi bir vücut nemlendiricisi sürülmesi de bebeklerin cildinin kuru kalmamasını sağlayarak kaşıntıyı önlüyor. Ancak banyo uygulamasının kısa sürmesi, bebeğin yıkandığı suyun ılık olması ve bebekleri sabunlama işleminin de uzun tutulmaması gerekiyor.

Egzamanın şiddetlenmesinde yiyeceklerin etkisi de çok tartışılan konuların başında geliyor. Bebeklerin ilk 2 yaş aralığında yediklerinin egzama üzerinde sınırlı etkileri olsa da, annelerin bebeklerinin yediklerine nasıl tepkiler verdiğini gözlemlemesi öneriliyor.

BEBEKLERİN BEZ BÖLGESİ KURU OLMALI

Bebeklerde cildin idrar ya da dışkıyla teması tahrişi artıracağı için yeni geliştirilen, emici kanal teknolojisine sahip, nefes alabilen bebek bezlerinin kullanımı da problemin etkilerini azaltıyor. Sıvıyı emen ve hapseden, daha fazla kuruluk sağlayan bebek bezleri bez bölgesini kuru tutarak tahrişi önlüyor.

DERMATOLOG TAVSİYESİ ALINMALI

Atak dönemlerinde tedavi için muhakkak bir dermatoloğa başvurulması öneriliyor. Ailelere internetten edindikleri bilgilerle ya da eş dost önerileriyle ilaç kullanmamalarını, özellikle de bir dermatolog denetimi olmadan asla kortizon içeren ürünler denememelerini öneren Prof. Dr. Ertuğrul H. Aydemir, egzamanın genellikle 2 yaşın sonuna doğru kendiliğinden kaybolduğunu daha sonra ise şekil değiştirerek devam edebildiğini veya tamamen yok olabildiğini belirtiyor.

Göz Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Öğretim Üyesi Fatih Atmaca, kontakt lens kullanımı ile ilgili tavsiyelerde bulundu:

1- Lensleri kısa süreli kullanmalıyız

Oksijen geçirgenlikleri ne kadar yüksek olursa olsun; kontakt lensli bir göz, normal bir göze göre daha az oksijenlenir. Bu nedenle lenslerimizi mümkün olduğunca kısa süreli kullanmalıyız. Örneğin okuldan veya işten eve döndüğümüzde lenslerimizi çıkarmalı, gözlük kullanmalıyız.

2- Lenslerimizin hijyenine dikkat etmeliyiz

Lenslerimizin hijyeni konusunda da oldukça dikkatli olmamız gerektiğini dile getiren Dr. Fatih Atmaca, “Lenslerimizi takarken ve çıkarırken önce ellerimizi yıkamalıyız. Lenslerimizi çıkardıktan sonra temiz lens kutumuza solüsyonumuzu yenileyerek koymalıyız” şeklinde konuştu.

3- Lenslerle asla uyumamalıyız

Lenslerimizle asla ve asla uyumamamız gerekiyor. Hastalarımıza bunu söylediğimizde bazen ‘Ama hocam böyle yapan arkadaşlarımız var ve bir şey olmuyor’ cevabını alabiliyoruz. Benim bu durumda verdiğim cevap şu oluyor: “Bir gün bir şey olmaz, bin gün bir şey olmaz. Bin birinci gün iltihap kapabilirsiniz.” İşin kötü tarafı kontakt lens kullanımına bağlı başta keratit dediğimiz enfeksiyonlar (lensi üzerine taktığımız gözümüzün saydan ön tabakasının iltihabı) kalıcı görme kaybına neden olacak kadar ciddi bir hal alıyor. Uyumadan önce nasıl ki ayakkabımızı, çorabımızı çıkarma ihtiyacı hissediyorsak, lenslerimizi de çıkarmadan uyumamalıyız. Unutmayalım ki göz bebeklerimiz ayak tabanımızdan çok daha hassas.

4- Lenslerle havuza girmemeliyiz

Bir diğer yanlışın ise aylık lenslerin bir ay gözde kalabileceği düşüncesi olduğuna dikkat çeken Göz Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Öğretim Üyesi Fatih Atmaca, “Bu kesinlikle yanlıştır. Aylık lens yoktur; sabah takıp akşam çıkarmak kaydı ile bir ay kullanabileceğiniz lensler vardır. Lensleriniz ile asla havuza girmeyin. Havuzdaki klor, koruyucu maddeler, boyar maddeler ve diğer havuz kullanıcılarının vücut sıvıları kontakt lensinize yapışır ve siz havuzdan çıksanız dahi lensler gözünüzde kaldığı sürece gözünüz bu zararlı ve kirli maddelere maruz kalmaya devam eder. Unutmayalım ki keratit dediğimiz ciddi göz enfeksiyonu ile karşılaştığımız her iki hastadan biri düzensiz kontakt lens kullanıcısı. Bu nedenle lens kullanırken dikkatli olmalı, azı karar çoğu zarar özdeyişini akılda tutmalıyız” dedi.

Eşek dikeni papatyagiller familyasındandır. 1 veya 2 yıl yaşayabilen bu bitki çorak arazi ve tarlalarda yetişmektedir. İnce ve çengelli olan kenger bitkisi temmuz ve ağustos aylarında iyice çiçeklenmektedir. Temmuz ve ağustos aylarında eşek dikeninin rengi erguvan ve beyaz rengini almaktadır. Eşek dikeninin çiçekleri yaşken güzel kokuludur ancak kuruduklarında kokusu tamamen kaybolur.

Diyarbakır yöresinde kenger yemeği olarak pişen eşek dikeni yöre halkı tarafından severek pişiriliyor. İçine kuzu eti koyularak kavrulan eşek dikeninin yemeğine kenger meftunesi deniliyor. lezzetti ve son derece sağlıklı olan bir bitki olan eşek dikeni nedir, nerelerde yetişir? Eşek dikeninin faydaları nelerdir? sorularının cevapları haberimizde...

EŞEK DİKENİ NERELERDE YETİŞİR?

Kırmızı ve mor renkte çiçekler açan eşek dikeni, ülkemizin neredeyse çorak olan hemen hemen her arazisinde yetişir. Eşek dikeninin Türkiye 'de yetiştiği yerler, Ege bölgesi, Doğu Anadolu ve Güney Doğu Anadolu bölgesidir. Eşek dikeni nadir olarak Ege ve Akdeniz bölgesinde de yetişmektedir.

Eşek dikeninin ege bölgesinde kenger ismiyle kahvesi yapılmaktadır. Eşek dikeninin en çok zeytinyağlı yemeklerinin yapıldığı yer ege bölgesidir. Aynı zamanda eşek dikeninin Diyarbakır'da kenger meftunesi adında kuzu etli kavurması yapılmaktadır.

Eşek dikeninin sağlık açısından bir çok faydası bulunmaktadır. Lezzetli bir şekilde yemeklerinin yapıldığı eşek dikeninin faydalarını şu şekilde sıralayabiliriz:

MİGRENİ TEDAVİ EDER

Eşek dikeninin kramp çözücü özelliği bulunmaktadır. Bu özelliği sayesinde migren ve çeşitli baş ağrıları tedavisinde etkili olduğu bilinmektedir.

SİNDİRİM İSTEMİNE İYİ GELİR

Eşek dikeni zengin lif oranı sayesinde sindirim sistemini iyileştirmektedir. Aynı zamanda sinir sistemini onararak vücuttaki kanı temizlemeye yardımcı olmaktadır.

KARACİĞER YAĞLANMASI OLANLAR YEMEĞİNİ YAPIP YİYEBİLİR

Eşek dikeni en çok karaciğer organına fayda sağlamaktadır. Karaciğer yağlanması olanlar eşek dikeni yemeğini haftada en ez iki kere tüketebilirler.

KARACİĞER YAĞLANMASI OLANLAR YEMEĞİNİ YAPIP YİYEBİLİR

Eşek dikeni en çok karaciğer organına fayda sağlamaktadır. Karaciğer yağlanması olanlar eşek dikeni yemeğini haftada en ez iki kere tüketebilirler.

Eşek dikeni en çok karaciğer organına fayda sağlamaktadır. Karaciğer yağlanması olanlar eşek dikeni yemeğini haftada en ez iki kere tüketebilirler.

PAKETLENMİŞ ABUR-CUBUR YİYECEKLERİ SINIRLAYIN!

"Cips ve unlu mamuller ile ilgili problem genellikle şeker, tuz ve yağ ile doldurulmuş olmalarıdır" diyen Beslenme ve Diyet Uzmanı Özden Örkcü, "Çalışmak için yanınızda sağlıklı atıştırmalık bulundurun. 10-12 adet yer fıstığını robottan çekip, doğal bir fıstık ezmesi elde edip yanında bir dilim elma ile yiyebilirsiniz. Ya da kuru kayısı veya hurma arasına ceviz yerleştirerek mini sağlıklı atıştırmalık sandviçler elde edebilirsiniz. Bu tarifler, tatlı krizlerinize de birebir" önerisinde bulundu.

PATATES KIZARTMASI VE HAMBURGER SİROZA YOL AÇIYOR!

Patates kızartması ve hamburgerin karaciğer sağlığını tehdit eden gıdalardan olduğunu belirten Örkcü, "Doymuş yağ oranı yüksek yiyecekleri çok fazla yemek, karaciğerinizin işini yapmasını zorlaştırabilir. Zamanla siroz olarak bilinen karaciğerde iz kalmasına yol açabilecek iltihaplanmalara neden olabilir." dedi.

ŞEKERİ AZALTIN!

Çok fazla tatlı tüketiminin karaciğere zarar verebileceğini ifade eden Özden Örkcü, "Çünkü karaciğerin işinin bir parçası şekeri yağa dönüştürmek. Eğer aşırıya kaçarsanız, karaciğeriniz çok fazla yağ yapar. Uzun vadede, yağlı karaciğer hastalığı gibi bir durumla karşılaşabilirsiniz." dedi.

SUYUN YARARLARINA ŞAŞIRACAKSINIZ!

Beslenme ve Diyet Uzmanı Özden Örkcü, "Karaciğeriniz için yapabileceğiniz en iyi şeylerden biri sağlıklı kilonuzu korumaktır. Gazlı içecekler veya sporcu içecekleri gibi şekerli içecekler yerine içme suyu alışkanlığı edinin. Her gün kaç kalori kazanacağınıza şaşıracaksınız" diyerek, önerilerini şöyle sıraladı:

TUZUN ÜZERİNE BİR KAPAK KOYUN

Vücudunuzun biraz tuza ihtiyacı var; fakat yapılan araştırmalar, sodyumdan yüksek bir diyetin karaciğer izinin ilk aşaması olan fibrozise yol açabileceğini öne sürmektedir. Tuzu kesmek için ise yapabileceğiniz bazı kolay şeyler var. Pastırma ya da şarküteri gibi işlenmiş yiyeceklerden kaçının. Konserve sebzeler yerine taze seçin.

Bağışıklık sisteminize güç veren gıdaları tercih edin

Kışın da bol sıvı tüketimine dikkat!